Monitor.co.me

ŠERBO RASTODER, ISTORIČAR: Saučesništvo u zločinu

E-mail Ispis PDF
serboMONITOR: ,,Komunisti i muhadžiri (1958-1971) slučaj Opštine Rožaje'', je studija nedavno izašla iz štampe. Samo od 1878 (1979). do 1918. muhadžira (izbjeglica, migrant, prognanik) je oko milion i po, prema osmanskim podacima, dok je danas u Turskoj preko pet miliona iseljenika iz bivše Jugoslavije. Zašto je tema vašeg interesovanja bio baš naznačeni period, i zašto samo Rožaje, iako se priča dobrim dijelom odnosi i na ostatak sjevera Crne Gore i Sandžaka?
RASTODER: Pitanje ,,muhadżira" je velika tema u nauci. Ovom temom se bave kolege i na Istoku i na Zapadu. To nije tema samo istorijske demografije, već totalne istorije koja obuhvata sve aspekte ljudskog djelovanja. Treći talas (1958-1971) masovnih migracija prema Turskoj najmanje je istražen i u promijenjenom ideološko-političkom kontekstu, čitav proces mora se drugačije sagledavati. Zašto je akcenat stavljen na Rožaje, iako ste u pravu da je čitavo područje Sandžaka, Makedonije i Kosova bilo zahvaćeno ovim procesom? Nigdje ovaj proces nije imao takvu dramatiku i razmjere. Meni je bilo posebno zanimljivo da istražim: zašto se to dešava baš na tom području i u tolikom obimu, a istovremeno nije u tako dramatičnom obimu zahvatilo i druge krajeve, koji su po socijalno-ekonomskim odlikama bili slični rožajskom kraju (Bijelo Polje, Berane, Plav, Gusinje), pa ako hoćete i Mojkovac, Plužine i Kolašin. Za odgovor na ovo pitanje nužno je poznavati cjelokupni istorijski kontekst problema (pravce i obim ranijih migracija) i shvatiti, da je svaka iseljena porodica u jednom vremenu, pontonski most za iseljavanje srodnika u drugom vremenu. To je faktor koji određuje pravac migracija. To se najbolje vidi ako se uoči da masovne migracije sa juga (Ulcinj i Bar), u istom vremenu, ne idu u istom pravcu ka Istoku (Turska) nego ka Zapadu (Evropa, SAD i Australija). Zašto? Jedini prihvatljiv odgovor je u tome što sa ovih prostora, procesi emigracije (izuzimam vojni stależ) nakon 1878. nije išao toliko ka Turskoj, već ka Albaniji koja je bila dio Osmanskog carstva. Seobe čitavih porodica imaju potpuno drugačiji socijalni kontekst od seoba pojedinaca i grupa koje nijesu u srodstvu.

MONITOR: Navodite da bi u ,,anketi sjećanja, kod muslimana u velikom procentu preovladalo stanovište da je najslobodniji i najsigurniji period njihovih života u posljednja dva vijeka, onaj vezan za Titovu Jugoslaviju''. Podaci govore da je iz Titove Jugoslavije iseljeno više muslimana nego iz Kraljevine Jugoslavije – 60-70.000 od 1926. do '35, a od 1945. do '66. - 173.000. Koji su razlozi?
RASTODER: Bitno je razlikovati činjenice i emocije. Činjenice su takve kakve ste ih naveli (po istraživanjima Edvina Peza objavljenim na njemačkom) dok se emocije najbolje prepoznaju u raširenom stavu - Nama može biti dobro dok je Tito živ, a kada njega ne bude ponovit će nam se ono iz prošlog rata. Iskustvo žrtve i stradalnika je bilo osnov kulture pamćenja a ono je pojačavano, nekad i svjesno produkovano od onih koji su trebali da budu garant da se tako nešto ne može ponoviti. Uz to, Tito je proces uspio učiniti nevidljivim u čemu je našao partnera i na drugoj strani.

MONITOR:Turska država je potpomagala iseljavanje muslimanskog stanovništva, a pišete da je SFRJ bila ,,saučesnik u zločinu''.
RASTODER: Mislim da se radi o zločinu, iako znam da se sa mnom neće složiti mnogi od onih koji su otišli. Radi se o dogovoru koji do danas nije objelodanjen, niti ga je iko vidio. Tzv. Džentlemenski sporazum iz 1953. je u stvari usmeni dogovor odgovornih lica, a po sprovođenoj praksi, najvjerovatnije je to praktična realizacija neratifikovane konvencije iz 1938. po kojoj je iz Jugoslavije trebalo iseliti 40.000 turskih porodica u narednih pet godina. To nije realizovano a konvencija nije ratifikovana. Iz Jugoslavije se navodno iseljavaju Turci iako su svi znali da se radi o Bošnjacima/ Muslimanima, Albancima, Pomacima i drugim, odnosno o pripadnicima zajednica koje etnički nijesu Turci. U falsifikovanju njihovog etničkog identiteta objektivno učestvuje administracija obiju država i formalno tako pribavljaju međunarodni legitimitet time što ispada da Jugoslavija poštuje slobodu kretanja turskoj manjini, dok Turska brine o svojim sunarodnicima rasutim po balkanskim zemljama. Tu se nalaze korijeni ideologije tzv. humanog preseljavanja kojoj su mnogi nevini platili cijenu i tada i kasnije. Zločin postaje vidljiv tek kada su pojedinci izrazili želju da se vrate pod izgovorom da je tako nešto bilo omogućeno i bivšim neprijateljima države (ustašama i četnicima). Objašnjenje je bilo da turski Ustav ne omogućava iseljavanje svojim državljanima. Suština čitavog procesa je u tome što se Jugoslavija nije mogla optužiti za deportaciju (navodno poštuje volju turske manjine), kao što je besmisleno bilo Tursku optuživati za asimilaciju (jer se doseljavaju Turci, koji imaju uredne potvrde o etničkom porijeklu izdatim u zemlji iz koje su odlazili).

MONITOR: Nakon 1971. promijenio se pravac i motiv iseljavanja. Što je tokom '70-ih dovelo do te promjene?
RASTODER: Zanimljivo je da su mnogi muhadžri po odlasku, iz Turske odlazili na privremeni rad u Njemačku. Kada sam jednog od njih upitao koja je bila razlika u tome ,,otići na rad u Tursku, npr. iz Negobratine (selo kod Bijelog Polja) direktno a ne ići u Tursku pa odatle u Njemačku odgovorio je: ,,U tome što bi po odlasku iz Negobratine u zavičaj došli sa parama, a kada bi otišli iz Turske donosili bi tehnologiju". To govori da se tehnološkim razvojem promijenio obrazac migracija radne snage i samim tim od početka 70-ih industrijski razvijene zemlje svoje potrebe za radnom snagom zadovoljavaju apsorbovanjem viška radne snage iz manje razvijenih zemalja. To je bitno uticalo na promjenu pravca migracija, zato što će uz politička, građanska prava i slobode zemlje zapada postajati i bezbjednosno, sigurno utočište.

MONITOR: Na predstojećem History festu, koji se održava u Sarajevu od 31. maja do 3. juna, na kojem se okupljaju značajna imena istorijske nauke iz Evrope, vaša nova knjiga će poslużiti kao osnova za jednu od debata.
RASTODER: Ova naučna manifestacija će ove godine pored radionice za doktorante iz čitavog svijeta, koji se bave istorijom Jugoslavije, imati i mnogobrojne prateće sadržaje od debata o godišnjici Berlinskog kongresa (1878), stvaranja Jugoslavije (1918), Informibiroa (1948) do studentskih demonstracija (1968) i sajma na kojem će biti izložena najnovija istoriografska djela. Počastvovan sam činjenicom da će moju novu knjigu predstaviti kolege iz Srbije, BiH i Crne Gore i da će ona poslužiti kao osnov za razgovor. Ne manje se radujem susretima s kolegama od SAD do manje-više svih evropskih zemalja. I mnogima iz regiona i svijeta koji se bave istorijom XX vijeka ili komparavistikom unutar humanističkih nauka.


Riješeno pitanje nacionalnog identiteta

MONITOR: U knjizi podsjećate i na amandman koji je predložen 1969. tokom rasprave o Ustavu Crne Gore, kojim je umjesto formulacije ,,Narod Crne Gore'' prihvaćeno da u Osnovnim načelima Ustava piše ,,crnogorski narod, Albanci i Muslimani''. Zaključujete da bi bez toga svaki naredni pomak bio nemoguć. Da li je pitanje nacionalnog identiteta muslimana u Crnoj Gori riješeno?
RASTODER: To je ilustracija konkretnih činjenica. Radi se o dominaciji stereotipa o Turčinu zbog kojeg je jedan dio stanovništva bio osuđen da ispašta krivicu, koja ne postoji, zbog navodnog istorijskog grijeha. Dugo su Muslimani ovih prostora pristajali na ulogu grešnika. Prvo, što su morali da urade je da dokażu da su to što jesu, a ne ono što drugi misle da su. U tom kontekstu je posebno zanimljivo pratiti proces nacionalne emancipacije Muslimana u Srbiji i Crnoj Gori. U knjizi sam naznačio da su glavni akteri tog procesa, u Crnoj Gori dr Avdul Kurpejović, a u Srbiji Ramiz Crnišanin. Ovaj se proces odvijao paralelno sa sličnim procesom u BiH, ali, da je on zavisio od tadašnje političke elite u BiH, on ne bi bio prepoznat. Naša istraživanja pokazuju da komunistička elita problem nacionalne emancipacije muslimana izvan BiH nije ni vidjela te da je u tome zasluga pojedinaca iz Srbije i Crne Gore, što su paralelno sa dramom iseljavanja akuelizovali i to pitanje. Istovremeno, svaki zahtjev za rješavanjem muslimanskog pitanja pravdan je zatjevom ,,da to bude urađeno na isti način kao u Bosni i Hercegovini", uz argumentaciju ,,da između muslimana u Srbiji i Crnoj Gori i onih u BiH nema nikakvih razlika". Smatram da se tada nije neko izborio za nacionalno ime Musliman, da bi borba za ime Bošnjak na ovom prostoru bila nemoguća. U tom kontekstu, na frustraciju nekih današnjih Bošnjaka po zanimanju, ističem ulogu dr Avdula Kurpejovića u tom procesu, bar što se tiče muslimana u Crnoj Gori, i da je njegova odbrana tog rješenja u suštini odbrana sopstvenih istorijskih zasluga, što ja poštujem.

Pitanje nacionalnog identiteta muslimana u Crnoj Gori, smatram da je riješeno. Istina, pitanje imena je proces koji će biti okončan na popisu 2021. Do tada treba riješiti neke anomalije instalirane iz prizemnih političkih potreba, koje su zamišljene da uspore ili delegitimišu ovaj proces.


Migracije su stalan proces

MONITOR: Zvanična statistika bilježi masovan odlazak sa sjevera Crne Gore tokom posljednjih decenija. Koliko su se motivi za iseljavanje, u odnosu na ranije talase migracija, promjenili? Da li vidite da država može i čini li išta da se to stanje promjeni?
RASTODER: Motivi su se promijenili veoma mnogo, ili nimalo, sve zavisi iz koje perspektive posmatrate problem. Sposobnost države da izgradi povoljan okvir za život svojih državljana je njena osnovna misija, kao što je broj onih koji su otišli jasan statistički iskaz neuspjeha u tome. Više se ne radi samo o procesu silaska u gradove kako je Fernan Brodel nazvao stalnu migraciju stanovništva sa planina, jer je taj proces trebao biti okončan s krajem industrijske revolucije. Migracije su stalan proces. Država može i treba da vidi mnogo toga. Prvo, da više nemamo agrarno prenaseljeno selo i da su resursi vode i šuma, najsigurniji ako su u vlasništvu onih koji tu žive. Drugo, da se već javlja proces napuštanja gradova kao optimalnog mjesta za življenje, i da se stanovništvo iz gradova sve više kreće ka manje naseljenim prostorima. Treće i najvažnije, nije isto kada se napušta jedan prostor, pri prirodnom priraštaju 41 na 1000 stanovnika ili onda kada se to radi u uslovima deset puta manjeg prirodnog priraštaja. U svemu tome uloga države je velika a samim tim i njena odgovornost.


Predrag NIKOLIĆ

 

pozovi-sprijeci

CEROVO_Monitor_baner_310x60

 

Monitor u novom broju donosi

Monitor broj 1444 / 22.jun 2018. VLAST, KRIMINAL, SAPUTNICI:Uhapsi-pusti, pa opet ...

  

BANER_310X60_

seabreezeuniqa1

logo-hypo-alpe-adria_mneHipotekarna Banka

rekom_baner_150x60mans-markica 


 

Monitor broj 1443

Monitor broj 1443 / 15.jun 2018. URUŠAVANJE ŠKOLSTVA: Luča korupcije (Miloš B...

 

Monitor broj 1442

Monitor broj 1432 / 7.jun 2018.     LOKALNI IZBORI - GLOBALNE POSLEDICE:Trijumf...