Monitor.co.me

SRĐA PAVLOVIĆ: ISTINA, PRAVDA I POMIRENJA U CRNOJ GORI (I): Pogled u idiličnu prošlost

E-mail Ispis PDF
Sve bivše jugoslovenske republike dijele jednu karakteristiku, odnosno problem: nedostatak volje i (ili) sposobnosti svojih elita i značajnog segmenta populacija da kritički odmjere sopstvene uloge u ratovima koji su pratili raspad bivše federacije. Takav nedostatak volje (da pozajmim naslov knjige Džejmsa Gaua) je, između ostalog, proizvod neutemeljenog i mitologizovanog osjećanja nacionalnog ponosa i nerijetko je motivisan strahom da se nakon suočavanja sa sopstvenim pogreškama država i nacija mogu stereotipizovati kao ekstremno nacionalističke, varvarske, ili čak genocidne. Nema sumnje da se ovakvo odbijanje sučeljavanja s realnošću nedavne prošlosti negativno odražava na procese pomirenja i post-konfliktne saradnje. U čitavom regionu tek treba da vidimo uspješno pokretanje procesa pomirenja. U Crnoj Gori, kao i u ostalim krajevima nekadašnje Jugoslavije, trenutno se odvija profesionalno koncipiran i od strane državnih aparata podržavan napor ka selektivnom zaboravljanju. U tranzicijskoj egzaltiranosti elite na vlasti ne mogu i ne žele da podnesu teret krvavih devedesetih.

U svojim pismima E. M. Forsteru, grčki pjesnik Konstantinos Kavafis je okarakterisao svoju epohu kao vrijeme ,,bankrotiranih nacija". Ako se sjetimo šta se sve desilo tokom dvadesetog vijeka, može se reći da su mnoge nacije zaista bankrotirale, i da je svaka od njih taj trenutak doživjela i proživjela na sebi svojstven način. Za Njemce su to bili Hitler i Aušvic, a za Italijane Duče. Za Špance, tačka bankrota je bio građanski rat, dok je višijevska paradržava bila tačka nepovrata za Francusku. Za mnoge druge države vrijeme bankrota su bile teške pedesete godine dvadesetog vijeka.

Mnoge nacije koje su činile bivšu Jugoslaviju imale su sopstvene tačke ovog kavafisovskog bankrota. Za Crnu Goru je to bila agresija na Dubrovnik i deportacija bosanskih izbjeglica u ruke krvnicima. Za Srbiju je to bila Srebrenica, a za Hrvatsku - Ahmići i Oluja. Za Bosnu su to bile akcije divizije El Mudžahid u okolini Viteza. Za Sloveniju su to bili 70 hiljada osporenih državljanstava ne-Slovencima.

Njemački filozof Karl Jaspers je napisao da postoje četiri nivoa krivice, odnosno, nivoa odgovornosti za počinjena zlodjela: kriminalni, politički, moralni i metafizički. Oni koji su izdavali naređenja, ili su lično počinili zločine, podliježu kriminalnoj odgovornosti. Politička krivica obuhvata sve građane određenog društva, s izuzetkom onih što su se aktivno suprotstavljali politici koja je rezultirala počinjenim zločinima. Moralnoj odgovornosti podliježu svi oni koji su zažmurili pred dešavanjima, oni koji su bili opijeni ideologijom, ili su ćutali iz ličnog materijalnog interesa, kao i oni koji su slušali iz straha. Metafizička krivica ne podrazumijeva kategorizacije kao što su većina, mnogi, neki, itd., nego uključuje sve koji su krivi.

Imajući ovo u vidu postavlja se pitanje kako je moguće (da li je moguće?) započeti i sprovesti proces pomirenja u društvu koje je fragmentirano, a da se, istovremeno, očuva stabilnost tog društva?

Neophodnost pomirenja, odnosno rekonstituisanja pokidanih društvenih odnosa i ponovnog uspostavljanja društvene klime koja omogućava suživot, nameće potrebu iznalaženja različitih načina odmjeravanja odgovornosti za prošla dešavanja. Regionalne i lokalne specifičnosti u velikoj mjeri određuju modalitete djelovanja. S obzirom na to da ne postoje standardi u ovoj oblasti, iskustva pojedinih društava koja su prošla, ili prolaze, kroz proces pomirenja su od neprocjenjive važnosti.

Na nivou opšteg, želim da aktuelizujem pitanje prioriteta: da li je važnije utvrđivanje istine i postizanje pravednog rješenja problema, ili očuvanje (varljivog?) mira u državi, i da li se ova dva cilja mogu ostvariti istovremeno? Kako započeti višedimenzionalne procese pomirenja unutar Crne Gore i pomirenja Crne Gore sa susjedima? Želim, takođe, da predočim neka od međunarodnih iskustava pomirenja i suočavanja s prošlošću, i naznačim neke od dilema koje ovi procesi sobom nose. Vjerujem da načini na koje su druge države pristupile ovoj problematici mogu poslužiti kao osnove za definisanje mehanizama pomirenja u Crnoj Gori, i za određivanje konceptualnog okvira u kojem će se ovaj proces odvijati.

Osnovni postulat je da se pomirenje ne može ostvariti ako se prvo ne sazna istina o dešavanjima iz prošlosti. Ova istina je multidimenzionalna, pa se naracije o prošlim dešavanjima mogu pozicionirati u tri grupe.

U prvu grupu spadaju priče o tome šta je određena osoba propatila: šta je meni urađeno. Drugu grupu sačinjavaju spoznaje o tome šta je osoba učinila drugima: šta sam ja uradio. Treća grupa uključuje naracije o mogućnostima koje nikada nijesu realizovane: šta ja nijesam uradio.

Bez obzira na to koliko se ovim može remetiti toliko željena idilična slika uniformnosti i cjelokupnosti zvanične verzije prošlosti, objektivna istorijska naracija mora uključivati sve tri vrste priča. Pisanje istorije, odnosno, konstrukcija istorijskog sjećanja, mora da služi kako bi se uspostavila naracija koja ne laže o razlikama. Post-konfliktna faza društvenog razvoja u kojoj se Crna Gora još nalazi, mora biti prepoznatljiva i po insistiranju da se zapamte i zapišu sve fragmentacije, nesuglasice, sukobi, i pomjeranja u društvu. Sva ona neprijatna podsjećanja o tome šta smo nekada bili, i šta smo danas, moraju biti integralni dio savremene crnogorske istorijske priče.

Pamćenje prošlih dešavanja na kolektivnom i na individualnom nivou je oduvijek igralo značajnu ulogu u životu stanovnika Crne Gore. Zastave, medalje, diplome, zahvalnice, spomenice, memoari, dvorske istorije, spomenici, parade i govori su obilježavali uspjehe porodice, bratstva, plemena, nacije, vjere i partije. Porazi su se pamtili u ćelijama Grmožura, ili u privatnosti porodičnog kruga, ćuteći, pognute glave, i u osvetničkoj nadi da ničija ne gori do zore. Pobjednici su, s vremena na vrijeme, podsjećali pobijeđene na prirodu odnosa između dvije grupe, i time potvrđivali i produbljavali linije razdvajanja. Albanski počasni stražari na kapijama kraljevskog dvora, i pokajnička pisma novoustoličenim kraljevima iz pera bivših pobunjeničkih vođa, ili kasnija komunistička retorika o bratstvu i jedinstvu, kao i teza o grijehovima očeva i nevinosti sinova, nijesu izbrisali ove linije. Štaviše, Crna Gora se dijelila sve dublje.

Tokom trajanja nekoliko promijenjenih državnih okvira od 1910. godine do danas, podjele unutar Crne Gore i potiskivana netrpjeljivost među zajednicama su konstantno bile očigledne. Vraneški Slučaj iz 1924. godine, još odzvanja kao opomena koju, na žalost, malo ko čuje, ili želi da čuje. Iako mnogi smatraju da tada počinjeni zločin nad muslimanskim stanovništvom Šahovića, odnosno Tomaševa, treba staviti na dušu vlastima u novoosnovanoj Kraljevini Jugoslaviji, činjenica je da je ovo bio akt osvete lokalnog pravoslavnog stanovništva. Naravno, ovo je samo jedan od drastičnijih primjera veoma nestabilnih međuetničkih i međuvjerskih odnosa na prostoru savremene Crne Gore tokom posljednja dva vijeka. Problem teritorijalne pripadnosti Polja Kolašinskih tokom kasnih 1880-tih godina, koji je prouzrokovao oružane sukobe manjih razmjera i nekoliko ubistava, je još jedan od brojnih slučajeva koji ilustruju prirodu ovih odnosa u prošlosti. U posljednjih stotinjak godina Crnoj Gori nije falilo Kadića i Petrovića.


(Nastavlja se)

 

porto1


porto2

pozovi-sprijeci

monitor-preview

 

Monitor u novom broju donosi

Broj 1413. petak 17. novembar 2017. godine PODIGNUTA OPTUŽNICA PROTIV NEBOJŠE MEDOJEV...

  300x60

BANER_310X60_

seabreezeuniqa1

logo-hypo-alpe-adria_mneHipotekarna Banka

rekom_baner_150x60mans-markica 


 

Monitor broj 1412

Broj 1410. petak 27. oktobar 2017. godine   U sudnici pučist-saradnik:ŠTO PROPUŠTI...

 

Monitor broj 1411

Broj 1411. petak 3. novembar 2017. godine MILOŠEVIĆEVI KADROVI U SRBIJI I CRNOJ ...